Chia sẻ chuyên mục Đề Tài Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm khóa luận tốt nghiệp tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài luận văn tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm luận văn thì với đề tài: Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến dưới đây chắc chắn sẽ giúp cho các bạn học viên có cái nhìn tổng quan hơn về đề tài sắp đến.
Để nghiên cứu sâu sắc một cách toàn diện và tổng thể tín ngưỡng thờ Mẫu ở khu vực phố Hiến, chúng tôi xin đề cập đến thực trạng của tín ngưỡng này. Qua đó, chúng tôi khảo sát: địa bàn thờ Mẫu, nhân vật thờ phụng và cách bài trí, cuối cùng là các hoạt động tiêu biểu để thấy được những sự biến đổi.
Nội dung chính
2.1. Địa bàn thờ Mẫu khu vực Phố Hiến
2.1.1. Không gian thờ tự
Thông thường, Mẫu được thờ ở đền hoặc phủ. Người dân thường gọi nơi đó là nơi thiêng để thờ Mẫu. Tại các phủ, đền thờ Mẫu có những nét kiến trúc tiêu biểu cho tín ngưỡng này với những nét hoa văn trang trí và cách bài trí rất đặc trưng.
Tại phố Hiến, các nơi thờ Mẫu không những tập trung ở đền, phủ mà còn tập trung ở các chùa. Theo thời gian, tín ngưỡng thờ Mẫu tại khu vực này phát triển làm sống lại những bản sắc văn hóa đặc trưng. Trong quá trình điền dã, chúng tôi nhận thấy thờ Mẫu xuất hiện nhiều đền, phủ, chùa xây dựng thêm ban thờ Mẫu để phục vụ những sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng bản địa.
Theo nghiên cứu của chúng tôi, ở các nơi thờ Mẫu này, không gian để tổ chức các hoạt động cũng như sinh hoạt tâm linh thường được mở rộng hơn. Điều đó cho thấy, tín ngưỡng này đã ngày càng phát triển và thu hút nhiều người tham gia.
Thứ nhất, chúng tôi đề cập đến không gian của các đền, phủ thờ Mẫu. Những ngôi đình, đền, phủ ở phố Hiến thường có không gian vừa đủ để sinh hoạt văn hóa cộng đồng diễn ra. Tuy nhiên, chúng ta không có nhiều những ngôi đình, đền hoành tráng, được xây to, rộng. Nhưng trái lại, với quan niệm của người Việt thích cái nhỏ, xinh, những ngôi đình, đền ở phố Hiến lại mang trong mình những giá trị văn hóa và trở thành một “không gian thiêng” để phục vụ nhu cầu tâm linh của con người. Nói đến không gian tại các đền, phủ là nói đến phạm vi được sử dụng nhằm xây dựng lên đình đền và diễn ra những sinh hoạt văn hóa của cư dân địa phương cũng như khách thập phương. Tại một số đền, phủ tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu như đền Mẫu, đền Thiên Hậu thì khoảng không gian cho sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa này khá rộng. Theo khảo tả di tích, trước đây đền Mẫu nằm trên một diện tích rộng khoảng 2875 m2. Đền Thiên Hậu xây dựng trước rộng khoảng 1250 m2. Như vậy, có thể nói, không gian tại các đình, đền, phủ thờ Mẫu khá rộng để diễn ra các hoạt động cho tín ngưỡng thờ Mẫu. Trải qua một quá trình dài phát triển của lịch sử không gian tại các đền, phủ thờ Mẫu của phố Hiến cũng có ít nhiều biến đổi nhưng về cơ bản, nó hầu hết vẫn giữ được những gì vốn có lúc đầu. Tóm lại, không gian tại đây thuận lợi để diễn ra những sinh hoạt văn hóa, bảo tồn và phát triển tín ngưỡng thờ Mẫu theo thời gian. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Thứ hai, chúng tôi đề cập đến không gian thờ Mẫu tại các chùa trên địa bàn phố Hiến. Tại nơi đây, ta cũng thấy những nét khác biệt nhất định so với không gian thờ tự ở các đền, phủ, đình thờ Mẫu. Chùa là công trình tôn giáo, tín ngưỡng của Phật giáo, thờ các vị Phật cứu độ chúng sinh. Nhìn vào các ngôi chùa ở địa bàn này, ta thấy bắt gặp nét kiến trúc “Tiền Phật, hậu Mẫu”(phía trước thờ Phật, phía sau thờ Mẫu) quen thuộc. Đây là sự dung hòa giữa đạo Phật vốn có nguồn gốc du nhập từ bên ngoài với tín ngưỡng lâu đời là thờ Mẫu. Như vậy, chùa cũng đã tạo ra khoảng “không gian thiêng” cho các sinh hoạt của tín ngưỡng thờ Mẫu. Khoảng không gian này không chỉ là những gian thờ Mẫu trong chùa mà còn là khoảng không gian của toàn bộ ngôi chùa để du khách thập phương có thể đến cúng bái. Tại chùa Chuông – một trong những ngôi chùa đẹp của phố Hiến cũng xây dựng những gian thờ Mẫu nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của người dân. Hiện nay, chùa Chuông đang mở rộng thêm khuôn viên để đáp ứng nhiều hơn nữa nhu cầu của khách thập phương. Chính vì thế, không gian chùa ngày càng mở rộng tạo điều kiện thuận lợi cho những sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu được diễn ra thuận lợi. Không chỉ ở chùa Chuông mà Chùa Hiến cũng có một gian thờ Mẫu được tu sửa khá rộng, trở thành một khu riêng cho các hoạt động sinh hoạt của tín ngưỡng độc đáo này. Điều đó khẳng định rằng, các chùa ở khu vực phố Hiến đang có sự mở rộng về không gian để giúp cho quá trình sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu diễn ra tốt hơn.
Không gian thờ tự là một nhân tố quan trọng biểu hiện cho tín ngưỡng thờ Mẫu. Mỗi địa điểm, khu vực những không gian đó lại có những đặc điểm riêng. Ở phố Hiến, khoảng không gian ấy được thể hiện trong những công trình tín ngưỡng, tôn giáo đặc sắc tại các đình, đền, chùa, phủ. Nó thể hiện quan niệm của người Việt và cho thấy sự phát triển ngày càng rộng của tín ngưỡng này.
2.1.2. Khu vực tập trung thờ Mẫu ở phố Hiến
Đầu tiên, phải nói rằng, quần thể di tích phố Hiến là một nơi đậm đặc các công trình tôn giáo, tín ngưỡng. Ở đây, một thời đã từng tấp nập người qua lại, giao lưu văn hóa với nhiều nước trong khu vực nên trong các công trình đó cũng mang dấu ấn của nền văn hóa các nước khác. Ước tính cho tới hiện nay, trên địa bàn thành phố Hưng Yên có khoảng “60 di tích kiến trúc, hơn 100 bi ký và hàng nghìn cổ vật khác nhau đại diện cho sự phát triển của phố Hiến một thời.
Tín ngưỡng thờ Mẫu là một trong những tín ngưỡng phát triển ở phố Hiến. Một số di tích tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu ở phố Hiến được chúng tôi nêu trong bảng sau:
Ngoài các đền trên, trong các chùa cũng có sự phối thờ giữa thờ Phật và thờ Mẫu tiêu biểu như các chùa:
- Chùa Chuông nằm tại thôn Nhân Dục, phường Hiến Nam, thành phố Hưng Yên.
- Chùa Hiến thuộc đường Phố Hiến, phường Hồng Châu, thành phố Hưng Yên.
- Chùa Phố thuộc phường Lê Lợi, thành phố Hưng Yên.
Trong quá trình khảo sát thực tế, chúng tôi nhận thấy rằng, các đền, chùa, miếu, phủ đều tập trung ở khu vực cạnh hồ Bán Nguyệt. Đây là khu vực có nhiều hoạt động, nghi lễ thờ Mẫu tiêu biểu trên địa bàn phố Hiến. Những công trình tôn giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu ở gần khu vực Hồ Bán Nguyệt như: đền Mẫu, đền Trần, đền Thiên Hậu, đền Bà Chúa Kho, Đông Đô Quảng Hội, chùa Chuông, đền Quan Lớn… Trong đó, đại diện tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu phải kể đến đền Mẫu, đền Thiên Hậu….Đây là những ngôi đền nổi tiếng, hàng năm tổ chức nhiều hoạt động thu hút khách đến tham quan.
Sở dĩ khu vực cạnh hồ Bán Nguyệt tập trung nhiều các di tích văn hóa đình, đền, chùa, miếu thờ Mẫu có thể lý giải bằng những nguyên nhân sau: Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Thứ nhất, chúng tôi xét về góc độ lịch sử, khu hồ Bán Nguyệt trong lịch sử thuộc cảng phố Hiến xưa, là nơi có kinh tế hàng hóa phát triển, thuyền bè qua lại. Đô thị phố Hiến lúc bấy giờ rất sầm uất. Chính vì thế, hồ Bán Nguyệt đã từng là một nơi dân cư đông đúc. Sự di cư của người Hoa, sự định cư lâu dài của một số lái buôn lập cơ sở kinh doanh ở phố Hiến đã làm cho nơi đây trở thành một khu vực đa dạng sắc màu văn hóa. Nói đến điều đó, chúng tôi muốn khẳng định rằng hồ Bán Nguyệt trong lịch sử đã từng là nơi có vị trí kinh tế – văn hóa quan trọng dưới thời phố Hiến. Theo GS Lê Bá Thảo trong công trình nghiên cứu Những khía cạnh địa lý của vấn đề phố Hiến có viết “Hàng loạt các đầm hồ dài – trong đó có hồ Bán Nguyệt đánh dấu ranh giới của lòng sông cổ” [31,25]. Hồ Bán Nguyệt là dấu tích để lại của một thương cảng buôn bán. Khoảng thời gian từ nửa sau thế kỷ XVI cho đến giữa thế kỷ XVIII là giai đoạn phát triển phồn vinh của phố Hiến. Hồ Bán Nguyệt là một trong những khu vực không chỉ có nền kinh tế phát triển phồn vinh lúc bấy giờ mà con đi vào trong thi ca. Nhà thờ Lê Cù đã ghi lại điều đó trong bài thơ Bán Nguyệt Hồ với câu:
- “Chữ Hiên nội hãy ghi lời bác khách
- Cảnh Hiến nam giành đệ nhất phong quang”
Phố phường phố Hiến xưa sầm uất tập trung theo một trục chính từ chùa Chuông đến chùa Nễ Châu mà trung tâm là hồ Bán Nguyệt. Rõ ràng, những di tích là chùa Chuông, chùa Nễ Châu, mộ Thái Giám họ Du, hồ Bán Nguyệt và các thiết chế tôn giáo khác được coi là “mốc văn hóa” cho ta thấy những dấu ấn văn hóa một thời của phố Hiến xưa. Đặc biệt là những công trình tôn giáo tín ngưỡng tập trung ở đây với mức độ dày đặc bởi thành phần dân cư và sự đa dạng văn hóa. Nó được xây dựng tại đây mang đậm dấu ấn giao lưu, tiếp biến văn hóa. Thờ Mẫu là một trong những tín ngưỡng đã có từ xa xưa tại phố Hiến và phát triển xung quanh hồ Bán Nguyệt – nơi tập trung nhiều dân cư. Qua đó, có thể thấy, những miếu, đền, chùa thờ Mẫu được xây dựng dưới thời phố Hiến cũng có địa điểm ở gần khu vực hồ Bán Nguyệt.
Thứ hai, chúng tôi xét về góc độ văn hóa: việc tập trung các địa điểm thờ Mẫu ở khu vực hồ Bán Nguyệt cũng thể hiện những quan niệm về văn hóa. Nó có liên quan đến các vị thần. Theo thống kê của Nguyễn Duy Hinh trong công trình Thần điện phố Hiến đã nghiên cứu trong danh sách 42 di tích lịch sử văn hóa của thành phố Hưng Yên có 16 đền, 1 miếu, 15 chùa, 6 đình, 1 văn miếu, 1 võ miếu, 1 hội quán, 1 nghĩa địa cổ. Kết quả thu thập được là “Trong số thống kê kể trên, đền chiếm 17/42 tức là chiếm 1/3 trong tổng số di tích văn hóa – lịch sử, tương đương với số chùa là 15, gần gấp 3 lần số đình. Bảy trong số đó đã biết tên là những Nữ thần.” [233,25] Từ lâu, nữ thần và cao quý hơn là Mẫu thần là những vị thần đã được nhân dân tôn vinh. Họ là những người cai quản, che chở và ra tay giúp đỡ nhân dân trong lúc khó khăn, hoạn nạn. Trong các vị thần đó xuất hiện những nữ thần cai quản biển cả, sông nước. Nói cách khác, họ chính là những vị thần “hàng hải” chuyên giúp đỡ những người đi biển, sông nước khi họ gặp nạn ở biển khơi, che chở con người khỏi những con sóng dữ dội của thiên nhiên. Cư dân phố Hiến lại là những cư dân sống ven sông, phải mưu sinh trên sông nước và buôn bán nên những công trình thờ Mẫu, nữ thần được dựng lên cạnh sông mà chính xác hơn là khu vực hồ Bán Nguyệt là một điều dễ hiểu. Hơn nữa, khu vực hồ Bán Nguyệt hiện giờ có thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, Mẫu Dương Quý Phi, Mẫu Liễu Hạnh…thông qua các đền chính là đền Mẫu, đền Thiên Hậu, đền Bà Chúa Kho….Các vị thần này đều là nữ thần, những vị thần cai quản sông nước gắn với những truyền thuyết về công lao của các bà. Thiên Hậu Thánh Mẫu và Mẫu Dương Quý Phi là những vị thần người Hoa. Người Hoa đã du nhập về phố Hiến từ rất sớm vì thế các vị thần thờ tự mang đậm dấu ấn của người Hoa được lan truyền tại nơi đây. Mỗi nơi người Hoa đặt chân đến đều mang theo những vị thần mà họ tôn vinh, trong đó có hai vị thần kể trên. Hệ quả là đền, miếu thờ Mẫu của người Hoa được dựng lên thờ nhiều ở khu vực hồ Bán Nguyệt. Xuất phát từ lòng tôn vinh Nữ vinh nữ thần, Mẫu thần và ước muốn cầu mong làm ăn phát đạt, đi tàu thuyền trên sông, biển gặp nhiều may mắn, cả cư dân bản địa phố Hiến và cư dân từ những nơi khác đến đã lập những đền, miếu thờ Mẫu xung quanh khu vực này. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Thứ ba, xét về vị trí địa lý: Các đình, đền, chùa thờ Mẫu có mật độ tập trung quanh hồ Bán Nguyệt vì vị trí địa lý ở đây rất thuận lợi. Thương nhân buôn bán ở khu vực phố Hiến, những người đi làm ăn xa cũng xuất phát từ hồ Bán Nguyệt, người dân sống ven sông… đều cần có những nơi thiêng để thờ cúng Mẫu thuận tiện nhất. Việc xây dựng các công trình tín ngưỡng, tôn giáo cạnh hồ Bán Nguyệt là nhằm phục vụ nhu cầu tâm linh của con người. Những đình, đền, chùa lần lượt được xây dựng và hoàn thành mang đậm dấu ấn của văn hóa Việt và văn hóa các nước khác.
Vì ba nguyên nhân chủ yếu trên mà có thể thấy, ở phố Hiến, địa bàn tập trung các công trình tôn giáo, tín ngưỡng đã tạo thành một điểm nổi bật là tập trung ven hồ Bán Nguyệt vốn là một di tích về một thương cảng sầm uất xa xưa. Từ đó, có thể kết luận rằng, tại phố Hiến – tín ngưỡng thờ Mẫu đã phát triển từ lâu. Các vị Mẫu được những thương gia đặc biệt tôn trọng, ca ngợi và tôn vinh vì những vị thần ấy đa phần là thần Hàng hải, có thể phù trợ họ trong những chuyến đi buôn bán được may mắn, thuận lợi, nhiều tiền của. Ngoài địa bàn hồ Bán Nguyệt tập trung các di tích thờ Mẫu, ở các nơi khác trên địa bàn thành phố cũng rải rác những đình, đền, chùa thờ Mẫu, như chùa Quốc thuộc thôn An Chiểu, xã Liên Phương. Đây là ngôi chùa có khuôn viên rộng, gian thờ Mẫu đẹp. Hàng năm, hòa cùng các hoạt động thờ Mẫu tại khu vực phố Hiến, tại chùa Quốc, các hoạt động thờ Mẫu cũng diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo người dân tham gia. Như vậy, mặc dù chùa Quốc cách khu vực phố Hiến khá xa nhưng qua những hoạt động thờ Mẫu, dấu ấn của tín ngưỡng này cũng thể hiện khá rõ. Cùng với khu vực phố Hiến, tín ngưỡng thờ Mẫu đã phát triển với quy mô rộng trên địa bàn thành phố Hưng Yên. Nói cách khác, nó đã ảnh hưởng đến đời sống của cộng đồng cư dân bản địa, góp phần tạo nên những giá trị văn hóa của thành phố Hưng Yên. Đó là một minh chứng sống động cho tầm ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ ở trung tâm mà còn lan rộng ra những địa bàn khác thuộc và không trực thuộc phố Hiến xưa.
2.1.3. Nhận vật Mẫu thờ phụng và cách bài trí
Tín ngưỡng thờ Mẫu phát triển ở địa bàn phố Hiến xuất phát từ sự tôn trọng của con người dành cho người phụ nữ; họ được tôn vinh thành những vị Nữ thần bảo vệ con người trước những thế lực xấu. Tại phố Hiến, các nhân vật Mẫu được thờ phụng khá phong phú. Họ được đặt trong sự giao lưu, tiếp biến với văn hóa người Hoa. Các vị Mẫu thần đền xuất phát từ những Nữ thần được nhân dân tôn vinh; họ là những người có công với đất nước và phù trợ con người thoát khỏi thiên tai, địch họa. Trong phần này, chúng tôi xin giới thiệu về các vị thánh Mẫu và cách bài trí trong một điện thờ Mẫu.
2.2. Các hoạt động tiêu tiểu của tín ngưỡng thờ Mẫu ở phố Hiến Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Qua quá trình khảo sát, tại phố Hiến, chúng tôi thấy rằng các hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu diễn ra rất sôi nổi. Trong đó, tiểu biểu nhất là hoạt động Lên đồng và Lễ hội. Hai hoạt động này thường xuyên diễn ra, thu hút sự tham gia của nhiều người đến tham dự.
2.2.1. Lên đồng
Lên đồng theo GS Ngô Đức Thịnh trong Đạo Mẫu Việt Nam viết rằng: “nghi lễ chính của thờ Mẫu Tứ phủ cũng như một số Mẫu khác. Đó là nghi lễ nhập hồn của các vị thánh Tam Phủ, Tứ Phủ vào thân xác các ông đồng, bà đồng, là sự tái hiện lại hình ảnh của các vị Thánh, nhằm phán truyền, chữa bệnh, ban phúc lộc cho những tín đồ đạo Mẫu”.
“Đồng” là từ gốc Hán chỉ người con trai dưới 15 tuổi với tư chất trong trắng, ngây thơ, tự nhiên để thần linh nhập vào. Sau đó, người ta dần lấy các cô gái thay thế các thiếu niên. Đến ngày nay, người ta vẫn thường gọi những người Lên đồng là các ông Đồng, bà Đồng. Họ là những chiếc cầu nối giữa thần linh và con người, giữa thế giới thần tiên và cuộc sống trần tục. Những ông Đồng, bà Đồng chiếm giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong nghi thức Lên Đồng, họ là người giúp thần linh truyền đạt những lời phán dạy của thần linh thông qua thân xác trần tục của mình. Như vậy, có thể hiểu, hiện tượng Lên đồng chính là một sự nhập cuộc của thần linh vào thân xác con người. Nó là một trong những nghi lễ quan trọng của tín ngưỡng thờ Mẫu, đánh dấu những giá trị văn hóa độc đáo được giữ gìn, bảo tồn qua nhiều thế hệ.
Tại phố Hiến, những buổi Hầu đồng diễn ra sôi nổi tại những đình, đền, chùa thờ Mẫu. Hoạt động Lên đồng đã góp phần bảo tồn và gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến. Điều này phản ánh thực trạng các hoạt động Lên đồng trên địa bàn này. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Trước tiên, chúng tôi nói về khoảng thời gian và tần suất số buổi Lên đồng. Cần phải khẳng định rằng, Lên đồng là một hoạt động được tổ chức vào nhiều dịp trong năm nhằm thỏa mãn nhu cầu của những người đi theo tín ngưỡng thờ Mẫu và nhu cầu được Lên đồng của các ông Đồng, bà Đồng. Họ là những người có “căn”, nhận lộc thánh để Lên đồng hay Lên đồng để giúp mọi người chữa “bệnh”. Tùy theo từng ông Đồng, bà Đồng khi thời gian họ cảm thấy gần thần linh nhất sẽ quyết định hoạt Lên đồng vào ban ngày hoặc ban đêm.
Ở những đình, đền, chùa ở khu vực ven hồ Bán Nguyệt, hoạt động Hầu đồng được diễn ra thường xuyên, tiêu biểu nhất là đền Mẫu. Dựa vào sổ ghi chép của ông Nguyễn Trọng Ngà, thuộc Ban Quản Lý di tích đền Mẫu trong những năm gần đây, đặc biệt là năm 2025 và đầu năm 2026, các hoạt động Lên đồng được diễn ra thường xuyên tại nhà đền. Nhà đền không phải đứng ra tổ chức mà chính các ông Đồng, bà Đồng đăng ký là những người tổ chức, nhà đền chỉ có chức năng hỗ trợ cho buổi Lên đồng đó diễn ra thành công. Trung bình 1 tháng có khoảng 5 – 8 ông Đồng, bà Đồng tổ chức đăng ký đồng nghĩa với việc ở đây sẽ tổ chức từ 5 – 8 buổi Lên đồng trong 1 tháng. Lúc cao điểm vào tháng 8/2025 tổ chức tới 11 buổi Lên đồng, nhưng cũng có tháng chỉ diễn ra 1 buổi Lên đồng như vào tháng 11/2025. Điều này cho thấy, các hoạt động Lên đồng mặc dù diễn ra với tần suất nhiều tại đền Mẫu nhưng không được thường xuyên nguyên nhân chính vì tháng đó có ít ông Đồng, bà Đồng đăng ký.
Hoạt động Lên đồng thường diễn ra sôi nổi vào những tháng đầu năm, khi nhiều người đi lễ và xin tài lộc, giải hạn. Vào khoảng thời gian này, không chỉ lượng khách đến các đình, đền, chùa đông đảo mà lượng khách đến các địa điểm thờ Mẫu để cầu cúng cũng rất sầm uất. Trong những tháng đầu năm 2026 tại đền Mẫu, các buổi Lên đồng cũng được tổ chức thường xuyên, ước tính trong tháng 2/2026 đã diễn ra 9 buổi Lên đồng tại đền Mẫu. Theo ông Nguyễn Khánh Toàn – người hay tới đền Mẫu cho biết: “buổi Lên đồng đông nhất tại đền có khoảng 100 người đến tham dự, chật kín cả đền”. Như vậy, có thể nói, đền Mẫu cạnh hồ Bán Nguyệt là một trong những ngôi đền diễn ra hoạt động Lên đồng nhộn nhịp nhất. Các ông Đồng, bà Đồng đến hầu là người bản địa nhưng cũng có người ở Hà Nội, Hải Phòng về làm lễ. Đối tượng khách đến cũng phong phú, đa dạng, không chỉ dừng ở khách bản địa mà còn có cả khách ở nơi xa như Hà Nội, Hải Phòng. Đặc biệt là khách Hà Nội đến đền Mẫu rất đông. Điều này cho thấy, sự linh thiêng tại đền Mẫu không chỉ thu hút các ông Đồng, bà Đồng từ xa đến trình đồng mở phủ và mà còn thu hút sự quan tâm của các du khách thập phương. Không chỉ có đền Mẫu, khu vực đền Bà Chúa Kho cũng là nơi hoạt động Lên đồng diễn ra sôi nổi. Trung bình khoảng 2 lần diễn ra Lên đồng trên một tháng. Tại đền Bà Chúa Kho, theo cung cấp của ông Nguyễn Văn Thanh sống tại phường Điện Biên, thành phố Hưng Yên thuộc Ban quản lý di tích cho biết: “số lượng người đến tham dự buổi Lên đồng đông nhất lên đến 150 người.” Đó là những dịp Lên đồng đầu năm. Tại các ngôi đền khác như ở đền Thiên Hậu thì theo Ban quản lý Di tích cho biết số lần diễn ra Lên đồng thường tập trung đông nhất vào các tháng đầu năm và cuối năm. Đây là khoảng thời gian kết thúc năm cũ và khởi đầu năm mới, nhiều gia đình đến cúng Thiên Hậu Thánh Mẫu và xin lộc Mẫu hoặc thông qua các ông Đồng, bà Đồng tiến hành các hoạt động dâng sao giải hạn, cắt duyên âm, tôn nhang… nhằm mong muốn một cuộc sống tốt đẹp hơn. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Tiếp theo, chúng tôi nói về không gian Lên đồng. Đây là khoảng không gian diễn ra các hoạt động Lên đồng, nơi ông Đồng, bà Đồng được Thánh nhập trước sự chứng kiến của mọi người. Thờ Mẫu là một tín ngưỡng phát triển ở phố Hiến, chính vì vậy, các buổi Lên đồng diễn ra đều thu hút sự tham gia của rất nhiều người. Trước khi buổi lễ được bắt đầu, các ông Đồng, bà Đồng ở Hưng Yên thường để một đồng tiền trong chiếc đĩa và cầu xin Thánh cho buổi lễ Lên đồng được diễn ra, sau đó reo tiền xuống đĩa có mặt hoặc sấp, hoặc ngửa. Tùy vào từng lần reo tiền đó mà tổ chức Lên đồng ở trong đền, chùa, phủ hoặc trước sân nơi đền, chùa, phủ. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Hiểu, 66 tuổi, ở phố Liên Dục, phường Hiến Lam, thành phố Hưng Yên – người đã từng Lên đồng trong 20 năm tại khu vực gần hồ Bán Nguyệt phố Hiến cho biết, trong các buổi bà Lên đồng thường khoảng không gian diễn ra là ở khu vực sân trước của đền, chùa, phủ. Đây là một điểm không gian thỏa mãn phần nào người đến xem Lên đồng. Trước sân là khoảng không gian rộng hơn để mọi người có thể dễ dàng thực hiện các hoạt động trong một buổi lễ Lên đồng. Hơn nữa, không gian ở các buổi Lên đồng là khoảng không gian thiêng – nơi con người và thần linh giao tiếp, giúp con người và thần linh đến gần với nhau hơn. Ở khu vực phố Hiến, không gian ấy đang có xu hướng mở rộng hơn nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người muốn xem đầy đủ nhất quá trình của buổi Lên đồng.
Thứ ba, chúng tôi xin mô tả quá trình của một buổi lễ Lên đồng ở phố Hiến. Buổi lễ thường chia làm ba phần chính: phần chuẩn bị trước khi lễ Lên đồng bắt đầu, trong khi lễ Lên đồng và sau khi lễ Lên đồng kết thúc.
Đầu tiên là phần chuẩn bị trước khi lễ Lên đồng bắt đầu. Để buổi lễ Lên đồng được diễn ra thuận lợi như ý muốn, các ông Đồng, bà Đồng thường chọn một ngày đẹp để Lên đồng, sau đó đăng ký ngày Lên đồng với nhà đền. Nhà đền có nhiệm vụ sắp xếp và ghi chép lại vào sổ đăng ký để đến ngày đó cùng các ông Đồng, bà Đồng sắp xếp địa điểm đã đăng ký từ trước. Trong phần chuẩn bị đó, các ông Đồng, bà Đồng phải chuẩn bị những lễ vật để dâng cúng lên Thánh Mẫu thông thường là rượu, bia, thuốc lá, trầu, cau, trong đó, những người tham dự nghi lễ Lên đồng được các ông Đồng, bà Đồng thiết đãi một bữa cơm tại nhà đền, phủ (nơi diễn ra Lên đồng). Trước khi nghi lễ được diễn ra, có những hầu dâng phải kiểm tra lại các bộ trang phục cho ông Đồng, bà Đồng. Mỗi một bộ trang phục đại diện cho một vị thánh nhập vào. Không được dùng bộ trang phục của vị thánh này cho vị thánh khác mặc. Mỗi vị thánh một trang phục. Các trang phục phải được kiểm tra một cách kỹ càng trước khi buổi lễ bắt đầu, chỉ một sơ xuất nhỏ cũng có thể dẫn đến không thành công cho buổi Lên đồng. Sau khi quá trình chuẩn bị hoàn tất chỉ đợi đến giờ ông Đồng, bà Đồng đến là hoàn tất quá trình này. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Tiếp theo, chúng tôi nói đến các hoạt động diễn ra trong quá trình Lên đồng. Có thể nói, quá trình này là lúc thể hiện những giá trị văn hóa tốt đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu. Sau khi làm lễ và xin phép mọi người nhập đồng, các ông Đồng, bà Đồng thực hiện nghi thức Thánh giáng, một trong những nghi thức quan trọng bậc nhất trong Lên đồng. Bà Đồng, ông Đồng trùm khăn phủ diện, hai tay chắp dâng ba nén hương, đầu và thân lắc lư cho tới khi nào Thánh giáng thì buông nén hương, rùng mình, tay báo hiệu thánh thuộc hàng nào cho mọi người biết. Như vậy, người nắm giữ vai trò chủ đạo là các ông Đồng, bà Đồng. Họ là chiếc cầu nối linh thiêng giữa thần linh và con người. Nhờ họ mà khoảng cách đó được rút ngắn, con người cảm nhận được thần linh đang bảo vệ, che chở và phù hộ họ thoát khỏi những khó khăn trong cuộc sống. Trong trạng thái ngây ngất, có thể dùng chất kích thích như bia, rượu, thuốc lá, ông Đồng, bà Đồng nhảy múa với nét mặt vui tươi, rạng ngời trước sự phấn khích của người xem. Những làn điệu múa thể hiện sự mềm mại, uyển chuyển, có khi còn cả sự cứng cỏi khi những vị thánh là Tướng quân nhập vào.
Trong suốt quá trình Lên đồng, mỗi lần vị thánh nhập vào, các ông Đồng, bà Đồng luôn trong trạng thái ngây ngất. Bên cạnh đó, Hầu dâng giúp các ông Đồng, bà Đồng thắp hương, dâng các loại vũ khí, dâng thuốc lá,… và đặc biệt là giúp các ông Đồng, bà Đồng thay trang phục mỗi khi Thánh thăng, Thánh nhập. Vì các trang phục mà các ông Đồng, bà Đồng mặc trên người có rất nhiều phụ kiện đi kèm, nhiều trang phục thể hiện sự kỳ công, các khăn quấn đầu phải cài rất nhiều trâm cài trang trí… nên các Hầu dâng giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các ông Đồng, bà Đồng Lên đồng. Tiếp theo là đội ngũ cung văn. Âm nhạc trong Lên đồng là một điều quan trọng trong việc làm cho buổi lễ diễn ra sôi nổi, góp phần tạo nên tính nhạc trong các điệu múa của ông Đồng bà Đồng, tạo hứng khởi cho người xem. Họ xướng nhạc và hát cho việc trình diễn của Thanh đồng khi Thánh nhập. Nhạc cụ chủ đạo của cung văn là đàn nguyệt, ngoài ra còn có trống bang, cành đồng, phách, thanh la…. Họ vừa hát, vừa chơi nhạc, hát hay, đàn giỏi. Trong quá trình Lên đồng, các ông Đồng, bà Đồng đều ban phát tiền lộc cho hầu dâng, cung văn, những người đến xem, đó được coi như lộc thánh. Những người đến xem không phân biệt tuổi tác, giàu sang hay nghèo hèn đều được Thánh phát tiền lộc. Tóm lại, theo trình tự thời gian, có thể phân một buổi Lên đồng thành các bước: Thánh giáng và Thánh thăng, thay lễ phục, thắp hương làm phép, múa đồng, ban lộc, nghe văn chầu và Thánh thăng. Đồng thời, trong buổi Lên đồng cũng thực hiện các nghi lễ như lễ tôn nhang, lễ cắt duyên âm, lễ giải hạn… cho những người căn cao, số nặng, giúp họ giải tỏa những nỗi phiền muộn trong cuộc sống.
Cuối cùng là phần kết thúc nghi lễ Lên đồng, sau khi nghi lễ Lên đồng kết thúc, khi thần linh thoát ra khỏi thân xác các ông Đồng, bà Đồng, họ trở về trạng thái bình thường. Công việc thu dọn đồ đạc, các trang phục sau buổi lễ Lên đồng được tiến hành và kết thúc buổi lễ Lên đồng.
2.2.2. Lễ hội Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Lễ hội là một trong những hoạt động đặc sắc mang đánh dấu ấn của tín ngưỡng thờ Mẫu ở phố Hiến. Hàng năm, tại các đền, miếu, phủ thờ Mẫu đều diễn ra lễ hội để tưởng nhớ công lao của các Thánh Mẫu đã giúp nhân dân. Đây cũng là dịp để mọi người tập trung lại, hòa vào không gian văn hóa bảo lưu những nét đẹp của sinh hoạt cộng đồng.
Thực trạng lễ hội thờ Mẫu ở phố Hiến được thể hiện rõ ràng tại khu vực gần hồ Bán Nguyệt, lễ hội các đền, phủ, miếu thờ Mẫu diễn ra vào dịp đầu xuân. Khu vực tập trung các công trình tín ngưỡng thờ Mẫu này diễn ra lễ hội thu hút đông đảo người dân đến xem. Cũng giống như nhiều nơi khác của đồng bằng Bắc Bộ, lễ hội diễn ra theo hai phần chính: phần lễ và phần hội. Phần lễ là các nghi lễ, nghi thức, là phần quan trọng trong lễ hội. Phần hội là những trò chơi dân gian, hội họp… được tổ chức sau phần lễ, đây là phần sôi nổi với nhiều hoạt động hấp dẫn thu hút nhiều người tham gia. Tại khu vực gần hồ Bán Nguyệt, lễ hội được tổ chức đều đặn và thường xuyên. Đền Đông Đô Quảng Hội hàng năm tổ chức lễ hội vào 23/3 âm lịch (ngày sinh), 9/9 âm lịch (ngày hóa) của Thánh Mẫu. Trong lễ hội, dân làng chuẩn bị các lễ vật và thực hiện lễ rước Thánh Mẫu. Lễ hội tại Đông Đô Quảng Hội đã đem lại sức sống cho tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến bởi sự đông vui, nhộn nhịp của từng đoàn người đi trảy hội. Tại đền Bà Chúa Kho – ngôi đền thu hút đông đảo các thương nhân đến xin tài lộc thì hàng năm, tại ngôi đền này, các ngày lễ lớn được tổ chức vào các dịp 25/8 âm lịch. Ngoài ra còn các lễ tiết hội hè diễn ra vào các ngày 1/3, 8/4, 20/8, 17/11, 8/12, thu hút đông đảo khách thập phương tham dự. Các lễ hội thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến được tổ chức hàng năm đã thể hiện tinh thần cộng đồng, bảo lưu và gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc.
Ở phố Hiến, lễ hội ở khu vực quanh hồ Bán Nguyệt có đại diện tiêu biểu là đền Mẫu, đền Thiên Hậu mang những giá trị văn hóa đặc sắc. Chúng tôi xin đưa ra những hoạt động chính trong lễ hội ở ngôi đền này để thấy được thực trạng lễ hội thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến.
2.2.2.1. Phần Lễ
Phần Lễ là những nghi lễ linh thiêng. Tại các đền Mẫu, đền Thiên Hậu, phần Lễ diễn ra thể hiện sự trang nghiêm, thành kính của nhân dân đối với những vị thánh Mẫu – vị Thánh luôn che chở, phù trợ cho cuộc sống của họ gặp nhiều may mắn. Lễ hội tại đền Mẫu diễn ra vào tháng Ba. Đây cũng là tháng tập trung đông nhất các lễ hội diễn ra trên địa bàn phố Hiến.
Trước tiên, chúng tôi xin trình bày phần Lễ tại đền Mẫu. Thời gian lễ hội xưa được tổ chức từ này mồng 9 tháng 3 đến 16 tháng 3 âm lịch hàng năm. Từ sau năm 1945, lễ hội tại đền không được tổ chức nữa, và chỉ đến khi đền được công nhận là di tích mang kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia thì lễ hội đền mới bắt đầu được tổ chức trở lại. Nhưng thời gian tổ chức lễ hội không còn được như xưa mà rút ngắn đi, chỉ từ mồng 9 đến 14 tháng 3 âm lịch. Trong việc tiến hành các nghi lễ không thể thiếu các Lễ Rước Nước, Lễ Mộc Dục và Lễ Tế trong lễ hội. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Lễ Rước Nước tại đền Mẫu diễn ra vào ngày 11 tháng 3 âm lịch. Lễ rước nước bắt đầu từ 10 giờ tới 13 giờ. Nước lấy từ sông Hồng – dòng sông mang đậm dấu ấn văn hóa phố Hiến, đánh dấu sự phát triển kinh tế cảng sông một thời. Tiến hành lấy Nước từ giữa dòng sông Hồng đúng 12 giờ trưa, theo quan niệm đó là giờ hoàng đạo, nước lúc đó mới thiêng và sử dụng được trong các ngày lễ hội diễn ra. Đoàn rước nước sôi nổi đi cùng là đông đảo người dân trong làng, kì lân, cờ thần, phường bát âm. Khi đoàn Rước đến giữa sông Hồng, một nhà sư đi trong đoàn tiến hành cúng tế trời đất, một người cao tuổi nhất làng, có con cháu hạnh phúc, gia đình yên ấm xin thần sông ban nước thần rồi tiến hành múc nước giữa dòng sông lên. Múc nước xong, đoàn rước nước về đền.
Lễ Rước Nước tại đền Mẫu mang nhiều ý nghĩa, mục đích khác nhau. Trước tiên, nước được lấy từ sông Hồng trong buổi Rước sẽ được sử dụng trong suốt lễ hội như thứ nước thiêng, nước thần. Sâu hơn nó thể hiện niềm tin của cư dân nông nghiệp vào một mùa màng bội thu, cây trái tươi tốt, làm ăn thuận lợi do dòng nước sông Hồng mát lành đem lại. Ngoài ra, Lễ Rước Nước còn mang ý nghĩa sâu sắc hơn đó là tưởng nhớ đến Mẫu Dương Quý Phi – người đã gieo mình xuống sông để bảo toàn trinh tiết, xác của bà trôi dạt trên dòng sông Hồng và được nhân dân đem về thờ phụng. Nó thể hiện lòng thành kính, sự tôn trọng của nhân dân dành cho vị thánh Mẫu thiêng, giúp người dân lúc hoạn nạn, khó khăn.
Trong lễ hội tại đền Mẫu, lễ Mộc Dục không tiến song hành cùng lễ hội mà diễn ra vào ngày 14 tháng 7 âm lịch hàng năm. Đây là ngày xá tội vong nhân, đồng thời trong ngày này, nghi lễ Mộc Dục được tổ chức, một phần nước trong lễ Rước Nước từ tháng 3 sẽ được lưu giữ đến tháng 7 để thực hiện nghi lễ Mộc Dục. Vào ngày lễ này, chủ đền xin phép mở cửa đền để tắm rửa cho Thánh Mẫu và thay quần áo mới cho Thánh. Nghi thức này được thực hiện nhằm thể hiện lòng thành kính của nhân dân đối với vị Thánh Mẫu. Ngày 9 tháng 3 âm lịch hàng năm dân làng tổ chức rước kiệu song loan quan Thái giám họ Du về đền Mẫu để tưởng nhớ lại vị quan đã được tôn làm thành Hoàng làng này, người được Mẫu Dương Quý Phi báo mộng. Ngày 12 tháng 3, nhân dân tổ chức Rước Du đi và tổ chức Rước Mẫu quanh vùng, đi qua những con đường chính trên địa bàn thành phố Hưng Yên, rước Mẫu Dương Quý Phi đến đình Hiến – ngôi đình thờ thành Hoàng Làng là Quan Thái Giám họ Du rồi từ đình Hiến rước kiệu Mẫu quay về đền Mẫu. Đám rước kiệu Mẫu phải là trai thanh, gái tú. Đến ngày 13 tháng 3, đây là ngày Mẫu Dương Quý Phi hóa về trời, là ngày lễ chính của lễ hội. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Nghi lễ Tế vào ngày này được Ban tế nam phụ trách. Lễ vật dâng cúng bao gồm lễ chay: một bát canh miến nấu với táo tầu và nấm hương, một đã cơm nắm, một đã muối vừng, một bát cháo bầu dục. Đồ lễ được đặt trong một mâm lễ bằng đồng, trên phủ một khăn nhiễu đỏ. Đây là những món ăn chay tịnh tượng trưng cho những ngày Mẫu lánh nạn khi quân giặc dồn đuổi ở đảo Nhai Sơn và ở ngoài biển cả lênh đênh. Đến 14 tháng 3, lễ hội đền Mẫu kết thúc vào buổi sáng.
Tiếp theo, chúng tôi xin trình bày phần Lễ diễn ra tại đền Thiên Hậu. Hàng năm, lễ hội được diễn ra vào ngày 23 tháng 3 (ngày sinh) và ngày 9 tháng 9 âm lịch (ngày hóa) của bà Lâm Tức Mặc. Như vậy, lễ hội đền Thiên Hậu được tổ chức vào hai dịp trong năm. Cũng tương tự như phần lễ ở đền Mẫu nhưng hiện nay, tại đền Thiên Hậu, lễ Rước nước đã không còn nữa; mọi nguồn nước trong nghi thức lễ hội tại đền được lấy từ nước ở bể của đền. Trước đây, nghi lễ Rước nước được diễn ra ngay sau nghi thức mở cửa đền. Người dân trong làng cùng nhau tổ chức rước nước và lấy nước ở dòng sông Hồng đúng giờ chính ngọ. Vì lễ hội được tổ chức hai lần trong một năm nên nghi thức Rước nước cũng được diễn ra hai lần. Nước của dòng sông Hồng sẽ được dùng để tắm rửa cho tượng Thánh và thực hiện các nghi thức mang tính chất thiêng khác.
Lễ Mộc Dục tại đền Thiên Hậu được tiến hành ngay sau lễ Rước Nước. Các bức tượng thánh được đem ra tắm rửa dưới dòng nước “thiêng” của sông Hồng. Bức tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu được tắm rửa đầu tiên thể hiện lòng tôn kính của nhân dân dành cho bà – vị thần hàng hải luôn trợ giúp họ trong những chuyến đi biển dài ngày đầy bất trắc. Bà còn là một vị Thánh Mẫu hiền hòa và được nhân dân tôn kính. Tắm tượng của Thiên Hậu Thánh Mẫu xong, tượng của các vị quan… cũng được mang ra tắm rửa sạch sẽ. Một điều có thể thấy đặc biệt trong lễ hội đền Thiên Hậu chính là lễ hội hàng năm thu hút đông đảo người gốc Hoa đến tham dự.
Do ngôi đền là người Hoa lập và xây dựng, thành phần đến cúng bái Mẫu cũng đa phần là người Hoa nên việc đứng ra làm Lễ Tế do Ban quản lý làm. Người Hoa ở nhiều nơi khác nhau cùng đến tham dự Lễ ở đền Thiên Hậu. Vào ngày 23 tháng 3 âm lịch sau khi mọi lễ nghi trước đó đã tiến hành xong, tại đền bắt đầu lễ tế. Trong lễ tế, thứ không thể thiếu chính là Lễ vật. Lễ vật bao gồm: Lễ “ngũ thực” được đặt ngoài Thiêu hương (nhà tám mái) bao gồm năm thứ thịt tươi sống là lợn, gà, cá trắm, dê, ngỗng. Bên bàn thờ Mẫu chỉ cúng cơm chay, cơm canh và bánh rùa. Bánh rùa được làm từ bột nếp trộn với gấc, lấy đỗ xanh làm nhân đong vào khuôn như khuôn bánh dẻo thành hình bánh. Những lễ vật đó là để nhớ lại những ngày ở Phúc Kiến, nạn đói xảy ra dân chúng không có gì ăn, Mẫu đã kiếm được loại rau ăn đã cứu sống bao người. Trong khi tế lễ, người ta nhắc lại sự tích của Mẫu và những việc Mẫu đã làm cho dân, và cầu mong Mẫu tiếp tục phù hộ cho dân làm ăn phát đạt hơn. Lễ tế tại đền Thiên Hậu được diễn ra trong suốt buổi sáng đến mãi trưa mới xong. Đặc biệt, trong lễ hội này không dùng thịt. Lễ hội là dịp để người Hoa cùng tham gia vào hoạt động văn hóa thờ vị thần mà họ tôn vinh là thần Hàng Hải.
Tóm lại, phần lễ hội tại đền Mẫu và đền Thiên Hậu là đại diện tiêu biểu cho thực trạng tín ngưỡng thờ Mẫu tại khu vực gần hồ Bán Nguyệt trên địa bàn phố Hiến. Chúng tôi nhận thấy rằng, mặc dù có ít nhiều sự biến đổi nhưng lễ hội thờ Mẫu từ xưa đến nay vẫn giữ nguyên nhiều giá trí văn hóa tốt đẹp: Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Trước hết ta thấy ở phần Lễ, các nghi lễ đã cho thấy được sự tôn vinh, thành kính của nhân dân đối với các vị Thánh Mẫu. Đó là những vị thần che chở cho cuộc sống của con người, giúp đỡ con người lúc khó khăn. Các phần Lễ Rước Nước, Lễ Mộc Dục, Lễ Tế được diễn ra một cách trang trọng, trước sự chứng kiến của đông đảo mọi người, không chỉ là người bản địa mà khách thập phương cũng đến tham dự.
Tiếp theo Phần Lễ đã thể hiện được sự kỳ công của người dân trong việc tổ chức lễ hội và lắng đọng những giá trị văn hóa được tích lũy theo thời gian. Phần Lễ Rước Nước đã tái hiện được đời sống sinh hoạt phong phú của cư dân nông nghiệp lúa nước. Nước không chỉ gắn với con người trong sinh hoạt tạo ra của cải vật chất mà còn gắn bó với con người trong các dịp lễ hội. Dòng nước chứa đựng sự tôn vinh của con người dành cho tự nhiên. Họ tin tưởng rằng, nguồn nước có thể dùng vào những dịp lễ trọng đại để dâng lên thần linh bằng tất cả lòng thành kính và ngay cả hệ thống truyền thuyết gắn với sự ra đời của thánh Mẫu cũng gắn liền với nguồn nước. Các nghi lễ rước thánh Mẫu đã tái hiện được những câu chuyện lưu truyền trong dân gian được đời đời ca tụng và tôn vinh. Thánh Mẫu được rước đi trên đường phố thể hiện sự tôn vinh, niềm vui và lòng thành kính của nhân dân dành cho các thánh Mẫu. Đó là ngày tất cả người dân ở trong địa bàn phố Hiến trút bỏ những công việc trong cuộc sống thường ngày để hòa mình vào không gian lễ hội, không gian lên ngôi của thánh Mẫu. Đám rước đi qua con phố nào tại phố Hiến đều để lại trong lòng người dân sự vui mừng, những ánh mắt ngợi khen và nhắc họ nhớ đến công lao của những vị thánh Mẫu.
Phần nghi lễ Mộc Dục đã thể hiện sự cẩn trọng, kỹ càng trong việc thực hiện nghi lễ và ý thức đối với thánh Mẫu được tôn vinh. Nghi lễ tắm rửa cho tượng Thánh được diễn ra trang trọng trước sự chứng kiến của dân làng. Lễ Tế đã tái hiện lại một không gian thiêng với những nghi thức của sự tôn nghiêm, những lễ vật được dâng cúng thể văn hóa truyền thống phố Hiến.
2.2.2.2. Phần Hội
Phần Hội trong các lễ hội tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu ở địa bàn phố Hiến luôn là một phần hấp dẫn, thu hút sự tham gia của nhiều đối tượng. Các trò chơi dân gian, các hoạt động văn hóa đã gợi lại cho nhân dân phố Hiến một vùng đất văn hóa phát triển, một nơi kinh tế sầm uất một thời chỉ đứng sau Kinh kì.
Phần Hội tại các lễ hội ở địa bàn gần hồ Bán Nguyệt tiêu biểu ở đền Mẫu và đền Thiên Hậu cũng như các đền khác trên địa bàn phố Hiến đều có những trò tiêu biểu sau: Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
- Trò chọi gà
- Trò cờ người
- Tổ tôm điếm
- Hát sân đình
Sau đây chúng tôi xin miêu tả một cách sơ lược nhất về các trò chơi và hoạt động diễn ra trong lễ hội thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến hiện nay:
Thứ nhất, chúng tôi nói đến trò chọi gà. Đây là trò từ lâu đã trở thành một thú tao nhã của nhiều người đồng thời cũng là trò chơi dân gian được sử dụng nhiều trong dịp lễ hội. Tại lễ hội thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến, trọi gà là trò chơi không thể thiếu. Những chú gà khỏe mạnh, thông minh, hùng dũng đại diện từ nhiều khu vực khác nhau được người chủ đưa đến tham dự cuộc chơi. Mỗi chú gà đều được tuyển chọn từ trước rất kỹ càng trước khi được đem ra thi đấu. Hiện nay, theo ông Tiết Văn Quang thuộc ban quản lý di tích đền Trần cho biết các chú gà thường được lấy từ những phường, hội khác nhau trên địa bàn thành phố. Ở Hưng Yên có hội trọi gà riêng, những chú gà được lấy ở đây để thi đấu hoặc những gia đình có gà trọi cũng có thể mang gà đến tham dự. Không gian thi đấu của trò chọi gà đã thu hút đông đảo người đến xem và cổ vũ. Lần lượt những cặp gà được đấu trực tiếp với nhau, nếu gà nào thắng sẽ mang lại niềm vinh dự và tự hào cho chủ nhân của chú gà ấy nói riêng và hãnh diện cho cả dân làng ấy nói chung.
Chọi gà đã trở thành một trò chơi được tổ chức thường xuyên trong các dịp lễ hội. Trong đó, không gian của trò chọi gà đã thu hút đông đảo người đến cổ vũ. Ta thấy trong đó là hình ảnh người dân làng vui mừng, phấn khởi cổ vũ mang ý nghĩa cố kết tinh thần cộng đồng cao. Đặc biệt trò này thu hút đối tượng giới trẻ tham gia, góp phần làm bảo lưu và gìn giữ giá trị văn hóa đặc sắc của các trò chơi dân gian được truyền đời từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Thứ hai, chúng tôi nói đến trò Cờ người. Đây là trò diễn ra phổ biến trong những lễ hội tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ, tại lễ hội phố Hiến cũng không phải là trường hợp ngoại lệ. Cờ người thực chất mang tính chất đại diện, mỗi người đại diện cho một quân cờ. Quân cờ đó sẽ được người chơi điều khiển di chuyển tới từng vị trí khác nhau tùy theo ý đồ của người chơi. Những người đại diện cho từng quân cờ được tuyển chọn một cách kỹ càng. Họ đều là những trai thanh, gái tú của làng. Cờ người là một trò chơi mang đậm ý nghĩa văn hóa Việt. Đó không chỉ là một trò chơi đơn thuần mà còn là trò thể hiện tài trí, mưu lược của người chơi. Chất trí tuệ của trò này được thể hiện trong từng đường đi của các quân cờ. Trò chơi mang lại nhiều trải nghiệm và suy ngẫm cho người xem. So với chọi gà, trò này không mang nhiều không khí cổ vũ, náo động mà đem cho người xem như hòa mình cùng với người chơi tham gia một chiến trận mà trong đó sinh tử của từng quân cờ phụ thuộc vào quyết định đúng hay sai của người chơi. Trò chơi mang đậm bảo tồn những nét văn hóa tốt đẹp của cha ông. Trong đó ta thấy cả hồn dân tộc và ý chí thượng võ của cha ông. Trò chơi được diễn ra tại không gian văn hóa phố Hiến như một bài học cho thế hệ sau về truyền thống lịch sử của tinh thần thượng võ, quyết hi sinh thân mình để chiến đấu với những thế lực ngoại xâm.
Thứ ba, chúng tôi nói đến trò tổ tôm điếm. Cũng giống như trò cờ người, tổ tôm điếm là trò chơi thể hiện tính trí tuệ cao. Tại phố Hiến, lễ hội đền Mẫu là nơi diễn ra trò tổ tôm điếm. Từng tốp chơi tổ tôm thu hút sự chú ý của người đến chảy hội. Đây là một trò chơi đem lại nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Trong đó, từng quân bài đánh ra đều thể hiện tài trí của người tham dự chơi. Tại phố Hiến, trò chơi thường thu hút đối tượng nam giới đến chơi. Không khí lễ hội trở nên sôi nổi trước sự cổ vũ hào hứng, sôi động, nhiệt tình của mọi người. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Thứ tư, chúng tôi nói đến hoạt động hát sân đình. Tại không gian thiêng ở đền vào dịp lễ hội, hát sân đình là hoạt động được tổ chức trong các dịp lễ hội thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến. Thông qua âm nhạc, mọi người đến với lễ hội sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc. Được ngắm nhìn những công trình tôn giáo, tín ngưỡng độc đáo, hòa mình vào không gian lễ hội thờ Thánh Mẫu và được nghe những làn điệu quan họ, ca trù mang đặc trưng của văn hóa Việt Nam. Hát sân đình không chỉ là nơi mọi người đến thưởng thức âm nhạc mà còn là không gian nghệ thuật, văn hóa để con người bỏ quên những bận rộn, phiền muộn và căng thẳng của cuộc sống thường ngày, tận hưởng những giây phút thoải mái, yên bình nơi cửa đền Mẫu. Hoạt động hát sân đình thực sự là một hoạt động văn hóa đặc sắc, mang đậm chất văn hóa, làm cho không khí lễ hội nơi đền Mẫu thêm rộn ràng, nhộn nhịp và sôi nổi.
Tóm lại, phần Hội tại các lễ hội diễn ra rất sôi nổi. Cùng với phần Lễ, phần Hội trở thành phần không thể thiếu trong những sinh hoạt văn hóa của cư dân cộng đồng phố Hiến. Trong đó, những trò chơi diễn ra ở lễ hội luôn thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương đến tham dự. Các trò chơi và hoạt động của lễ hội đã góp phần tôn vinh những giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến. Thông qua đó, các trò chơi đều hướng tới sức mạnh của sự đoàn kết, tinh thần cố kết cộng đồng và tôn vinh thánh Mẫu. Các trò diễn ra trong không gian thiêng như thể hiện sự che chở, phù trợ cho con người may mắn, niềm vui và thành công. Tại phố Hiến, trong các dịp lễ hội, các trò chơi dân gian mang đậm dấu ấn văn hóa Việt, đó là nền văn hóa nông nghiệp lúa nước trọng sức mạnh tự nhiên, tôn vinh, ngợi ca những vị anh hùng dân tộc, thấm nhuần đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của cha ông.
2.3. Một số biến đổi của tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Thờ Mẫu là một trong những tín ngưỡng được hình thành sớm ở phố Hiến. Ở phần trước, chúng tôi nói về thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Trải qua những biến cố, thăng trầm của lịch sử, tín ngưỡng này đã thể hiện sự giao lưu, tiếp biến cùng những giá trị văn hóa từ bên ngoài. Hiện nay, sự phát triển của kinh tế kéo theo những thay đổi về văn hóa. Tín ngưỡng thờ Mẫu ở phố Hiến cũng có sự thay đổi để phù hợp hơn với hoàn cảnh thực tại. Trong đó, ta có thể thấy những sự thay đổi sau:
Thứ nhất, chúng tôi xét về đối tượng đến thờ cúng Mẫu. Đền Thiên Hậu – một ngôi đền mang đậm dấu ấn của người Hoa. Trước đây, ngôi đền này chủ yếu là người Hoa đến cầu cúng. Theo ông Đinh Minh Tân, số 36 đường Tân Nhân, phường Minh Khai, thành phố Hưng Yên, phó Ban quản lý di tích cho biết, số lượng người dân đến đây cúng Mẫu chủ yếu chia làm 2 giai đoạn trước và sau năm 1992. Trước năm 1992, thành phần chủ yếu là người Hoa đến đây và hầu như không thấy xuất hiện bóng dáng của người Việt thì sau 1992 người Việt đã đến đây cúng Mẫu đông đảo hơn và dần Thiên Hậu Thánh Mẫu được suy tôn và trở thành một vị Mẫu đầy uy quyền trong lòng người dân Việt ở phố Hiến. Như vậy có thể thấy, người Việt ở phố Hiến đã tiếp nhận những giá trị văn hóa của người Hoa vào trong đời sống sinh hoạt văn hóa của mình. Những vị Thánh Mẫu mang đậm dấu ấn người Hoa đã được du nhập vào phố Hiến một cách tự nhiên, những vị thần đó là thần hàng hải phù trợ, cai quản sông, biển nên được nhân dân ở phố Hiến – cư dân của đô thị cảng sông tôn vinh và thành kính. Điều đó chứng tỏ bằng việc lượng khách đến với đền Thiên Hậu càng ngày càng tăng.
Tại đền Mẫu thờ Mẫu Dương Quý Phi, đối tượng chủ yếu đến là người Hoa, dân làng Hoa Dương nhưng khoảng từ năm 1954 trở lại đây lại là người Việt đặc biệt là thương nhân buôn bán, cư dân bản địa thậm chí là tầng lớp quan chức. Theo lý giải của người dân nơi đây là ông Nguyễn Hồng Thanh thuộc phường Điện Biên, TP Hưng Yên thì sự thu hút của đền Mẫu đối với người Việt gồm nguyên nhân chủ yếu từ bản thân truyền thuyết Mẫu Dương Quý Phi. Mặc dù bà là người nước Trung Quốc nhưng đã rất nhiều lần bà hiển linh giúp quân ta đánh giặc thắng trận, giúp dân làng phố Hiến làm ăn buôn bán thuận lợi, gặp nhiều may mắn nên được nhân dân kính phục. Bà hiển linh giúp người Việt nên việc người dân Việt tôn trọng và thờ cúng bà nhiều là điều dễ hiểu. Đặc biệt là dân của làng Hoa Dương – nơi vớt được xác bà. Trong lễ hội cũng như những ngày lễ tiết quan trọng thì dân làng Hoa Dương luôn tham và chiếm số lượng đông đảo nhất.
Còn tại đền thờ Mẫu mang đậm dấu ấn của người Việt như đền Bà Chúa Kho, ta có thể thấy đối tượng khách và các hoạt động cũng có những sự thay đổi nhất định. Đền Bà Chúa Kho là một ngôi đền linh thiêng. Theo ông Lưu Minh Tiêng, ở số 49 ngõ Chợ Cũ, phường Quang Trung, thành phố Hưng Yên cho biết đối tượng khách đến thường là những người thương nhân, những người làm ăn buôn bán, chủ yếu là người dân bản địa đến xin tài lộc. Trong những năm gần đây chính sự phát triển của kinh tế thị trường cùng với sự linh thiêng của ngôi đền đã khiến cho người dân buôn bán ngày càng nhiều đáng lưu ý không chỉ là khách bản địa mà khách thập phương cũng đã dần tới đông đảo hơn. Họ không chỉ đến xin tài lộc, tiền bạc mà còn cầu duyên, cầu tự, gia đình êm ấm, hạnh phúc. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Thứ hai, chúng tôi xét về sự thay đổi trong các lễ hội. Chúng tôi nhìn thấy sự thay đổi của lễ hội thờ Mẫu ở phố Hiến trên ba phương diện: không gian tổ chức lễ hội, phần lễ và phần hội.
Chúng tôi xét về mặt phương diện đầu tiên là không gian tổ chức lễ hội. Nếu như lễ hội thờ Mẫu xưa chỉ diễn ra trong khoảng không gian nhất định và đối tượng tham gia cũng chỉ là một số thành phần “sùng bái” Mẫu thì đến nay, lễ hội thờ Mẫu đã trở thành một lễ hội chính, diễn ra trong khoảng không gian rộng và thu hút được nhiều người tham gia. Tiêu biểu nhất cho hoạt động nghi lễ sôi nổi này là lễ hội đền Mẫu – một lễ hội lớn trên địa bàn thành phố Hưng Yên hiện nay, đặc biệt khi nó là một trong những sự kiện nằm trong chuỗi sự kiện Lễ hội văn hóa dân gian phố Hiến của thành phố Hưng Yên. Năm 2025, bên cạnh những hoạt động độc đáo nhằm khơi gợi lại những giá trị văn hóa dân gian một thời chỉ đứng sau Thăng Long – Hà Nội, nghi thức Rước nước tại đền Mẫu thờ Mẫu Dương Quý Phi đã tạo thành một điểm nhấn thu hút hàng nghìn khách tham gia và chứng kiến. Sự kiện này cùng với sự mở rộng về quy mô đã khẳng định một điều rằng, tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng phát triển, nó không chỉ phát triển ở khu vực phố Hiến xưa mà còn phát triển lan rộng ra thành phố Hưng Yên ngày nay. Các nghi lễ thờ Mẫu xưa đều hầu như được giữ nguyên cho đến ngày nay. Đó là một sự bảo lưu, gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp qua thời gian. Thông qua đó, các nghi thức thờ Mẫu luôn thể hiện sự tôn trọng của người dân đối với các vị Thánh – người mà họ luôn tin tưởng sẽ bảo trợ cho cuộc sống của mình tốt đẹp hơn. Trong các lễ hội, những vị thánh Mẫu được rước thể hiện sự tôn vinh những giá trị tốt đẹp của người phụ nữ. Tại đó, các hoạt động, nghi lễ diễn ra được duy trì thường xuyên và liên tục qua các năm. Đặc biệt là vào dịp lễ hội, mọi người đều tham gia một cách sôi nổi. Lễ hội là một dịp để con người thể hiện sự tôn kính của mình tới các vị thánh, thông qua đó thỏa mãn ước nguyện của con người về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Một số nghi thức trong lễ hội đã được thay đổi hoặc không còn nữa, tiêu biểu là nghi thức Rước nước tại đền Thiên Hậu.
Chúng tôi xét về phương diện thứ hai là phần Lễ trong Lễ hội. Phần Lễ từ xưa đến nay đã có sự thay đổi khác trước. Đặc biệt là trong lễ Rước Nước, đây là một nghi thức quan trọng thể hiện lòng thành kính với các vị thánh thần và mang đậm dấu ấn của văn hóa cư dân nông nghiệp lúa nước. Theo ông Nguyễn Khánh Toàn ở đường Trưng Nhị thì ngày xưa, lễ Rước Nước xưa được tổ chức thường xuyên tại đền Mẫu nhưng cách đây khoảng 20 năm, nghi lễ này đã được quy định lại rằng 3 năm tổ chức 1 lần Rước nước. Nguyên nhân được lý giải ở đây là việc tổ chức lễ Rước Nước diễn ra khá phức tạp và tốn kém, nên nghi thức này không được tổ chức thường xuyên như trước. Tại đền Mẫu, nghi lễ Rước Nước cũng không còn, thay vào đó là nước sử dụng trong lễ hội là nước lấy từ giếng trong đền. Như vậy, trong lễ hội thờ Mẫu tại phố Hiến nghi thức Rước Nước phần lớn đã bị hủy bỏ hoặc tổ chức không còn thường xuyên, đều đặn như trước. Còn lại, các nghi thức trong các phần Lễ Mộc Dục, Lễ Tế vẫn được tổ chức và bảo lưu giống như ngày trước. Về cơ bản, phần Lễ trong các lễ hội tại đền thờ Mẫu vẫn giữ nguyên nhiều nét đẹp,giá trị văn hóa đặc sắc. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Chúng tôi xét trên phương diện thứ ba về sự biến đổi của phần Hội trong lễ hội. Sự thay đổi rõ rệt nhất được thể hiện trong trò cờ người. Đây là trò chơi sử dụng trí tuệ và thường được những người cao tuổi chơi trong lễ hội. Theo ông Tiết Văn Quang, thuộc ban quản lý di tích đền Trần thì trò cờ người trước đây phải có nam thanh, nữ tú đóng làm những quân bài cho người chơi điều khiển. Nhưng trong những năm gần đây, do không tìm được người giúp đóng làm các quân cờ nên trong trò chơi chỉ sử dụng những “cột cờ” đại diện mà không có người đứng đó. Người chơi khi đi một nước cờ sẽ tiến tới bàn cờ, dùng “cột cờ” để đi từng nước cờ một. Những trò hát sân đình, trọi gà trước được tuyển chọn kỹ càng nhưng giờ các tiết mục đó được người dân trong làng tham gia một cách tự nguyện, chỉ cần có tâm và lòng thành kính đều có thể tham gia. Như vậy, hình thức các trò chơi và cách tuyển chọn cũng đã được giản lược hơn. Xét về mặt tích cực, các trò chơi đã có sự biến đổi cho phù hợp hơn với hoàn cảnh thực tại nhưng ngược lại, các giá trị văn hóa của các trò chơi không còn được gìn giữ được những giá trị nguyên bản như trước nữa.
Thứ ba, chúng tôi xét về sự thay đổi trong hoạt động hầu bóng. Hầu bóng là một trong những hoạt động quan trọng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Như ở chương trước đã trình bày, hoạt động này diễn ra khá sôi nổi ở phố Hiến. Nếu như ngày xưa, khi hoạt động hầu bóng còn diễn ra khá ít và không tập trung. Tại phố Hiến, hoạt động này diễn ra còn không thường xuyên thì hiện nay, xét về tần suất diễn ra các buổi Lên đồng tại các đền có thờ Mẫu ở phố Hiến là khá nhiều. Tiêu biểu nhất cho hoạt động hầu đồng chính là đền Mẫu ở khu vực gần Hồ Bán Nguyệt. Theo bà Nguyễn Thị Liên sống ở đường Phạm Ngũ Lão, Tp Hưng Yên – người đã có hơn 40 năm thực hiện nghi thức Lên đồng cho biết, các địa điểm bà Lên đồng thuộc khu vực hồ Bán Nguyệt là đền Mẫu, đền Thiên Hậu, đền Quan Lớn… và cả điện thờ Mẫu ở nhà. Các nghi thức của một buổi hầu đồng không có sự thay đổi nhiều, các nghi lễ tiến hành vẫn được giữ nguyên từ xưa đến nay. Nhưng xét về trang phục của một buổi hầu bóng ta cũng thấy sự biến đổi khá lớn. Trước đây, điều kiện kinh tế không cho phép, các trang phục của một buổi Lên đồng còn khá đơn giản. Để Thánh nhập hết hoàn thành một buổi Lên đồng về cơ bản phải trải qua 36 giá, những bộ trang phục của vị thánh trước không được sử dụng cho vị thánh sau mặc lại. Như vậy, ta có thể thấy, để diễn ra thành công một buổi Lên đồng cần rất nhiều trang phục khá đắt tiền. Tuy nhiên, trong điều kiện, hoàn cảnh kinh tế lúc bấy giờ, các trang phục của một buổi Lên đồng còn khá đơn giản, không cầu kỳ. Nhưng đến ngày nay, khi các hoạt động hầu bóng ở phố Hiến diễn ra sôi nổi thì trang phục của một buổi Lên đồng là một điều không thể thiếu trong quá trình chuẩn bị. Ngày nay, trang phục của các Ông Đồng, Bà Đồng được trang trí họa tiết, hoa văn sặc sỡ, bắt mắt đại diện cho trang phục của các dân tộc thiểu số. Những trang phục ấy được làm tinh tế, cẩn thận, cầu kỳ và đắt tiền. Để chuẩn bị cho buổi lễ Lên đồng diễn ra một cách thành công thì những Ông Đồng, Bà Đồng đã tốn không ít tiền để đầu tư cho những bộ trang phục đấy. Như vậy, ta có thể thấy, trang phục của một buổi hầu bóng xưa và nay ở phố Hiến đã có sự thay đổi nhất định thể hiện sự phát triển và mở rộng hơn của tín ngưỡng này.
Tóm lại, sự biến đổi trên đã làm nên một bộ mặt mới cho tín ngưỡng thờ Mẫu ở phố Hiến. Đó là tín ngưỡng ảnh hưởng nhiều từ nền văn hóa Trung Hoa mà vẫn đậm đà bản sắc Việt. Trải qua quá trình phát triển dài lâu, tín ngưỡng này đã có những sự thay đổi thể hiện trên ba phương diện chính là đối tượng đến thờ cúng, các hoạt động lễ hội và nghi lễ hầu bóng. Thực trạng của tín ngưỡng này đã và đang tạo ra cho văn hóa phố Hiến theo hai hướng: tích cực và tiêu cực.
Tiểu kết chương 2: Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến thể hiện ở nhiều phương diện bao gồm: Địa bàn thờ Mẫu, nhân vật Mẫu thờ phụng và cách bài trí và các hoạt động diễn ra. Ở mỗi một biểu hiện, tín ngưỡng thờ Mẫu đều thể hiện những đặc điểm mang dấu ấn bản địa sâu sắc. Điều đó ảnh hưởng từ ba nhân tố quan trọng là vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên – xã hội và hoàn cảnh lịch sử. Ba yếu tố đó tạo sự hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu ở phố Hiến.
Địa bàn thờ Mẫu hiện nay chủ yếu của tín ngưỡng này phân bố rải rác khắp phố Hiến nay nằm trọn trong thành phố Hưng Yên. Những nơi không thuộc địa phận phố Hiến nhưng ở gần địa phận này cũng thờ Mẫu và có các hoạt động diễn ra sôi nổi. Khu vực tập trung của các di tích cũng như hoạt động sôi nổi thờ Mẫu chính là khu vực ven hồ Bán Nguyệt. Đây là hồ trầm tích lại mang những dấu ấn của đô thị thương cảng một thời. Hoạt động thờ Mẫu diễn ra ở khu vực này sôi nổi, nhộn nhịp vì nhiều nguyên nhân, trong đó, nguyên nhân chủ yếu là do vị trí địa lý và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa với các nước khác trên thế giới thông qua con đường buôn bán.
Nhân vật Mẫu thờ phụng và cách bài trí thể hiện tại các công trình tôn giáo, tín ngưỡng tại phố Hiến được thể hiện khá rõ phân thành 2 dạng thánh Mẫu chính đó là:
- Dạng thứ nhất: Thánh Mẫu mang đậm dấu ấn văn hóa Trung Hoa, tiêu biểu nhất gồm Thiên Hậu Thánh Mẫu và Mẫu Dương Quý Phi.
- Dạng thứ hai: Thánh Mẫu mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam, tiêu biểu là Mẫu Thiên, Mẫu Địa, Mẫu Nhạc, Mẫu Thoải.
Trải qua quá trình phát triển của lịch sử cùng những biến động thăng trầm của thời gian, sự giao lưu văn hóa thể hiện qua hệ thống truyền thuyết trong nhân vật thánh Mẫu thờ phụng đặc biệt là những vị thánh Mẫu xuất thân từ vị thần Hàng Hải. Ứng với mỗi vị thánh Mẫu là những cách bài trí khác nhau thể hiện quan niệm của người xưa và lòng thành kính, tôn vinh giá trị người phụ nữ.
Các hoạt động thờ Mẫu diễn ra sôi nổi trên khắp địa bàn phố Hiến thông qua hoạt động Lên đồng và Lễ hội. Lên đồng là một trong những nghi lễ quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Hoạt động Lên đồng diễn ra với tần suất thường xuyên trên địa bàn phố Hiến tại cụm di tích gần hồ Bán Nguyệt. Tiêu biểu cho hoạt động Lên đồng phải kể đến các buổi Lên đồng tại đền Mẫu và đền Thiên Hậu. Không chỉ diễn ra với tần suất thường xuyên mà những nơi này còn thu hút đông đảo người dân đến tham dự vào nghi lễ Lên đồng. Đối với phần lễ hội đại diện tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn phố Hiến, phải kể đến lễ hội đền Mẫu và lễ hội đền Thiên Hậu thuộc khu vực gần hồ Bán Nguyệt. Đây là hai lễ hội nằm trong chuỗi các lễ hội trên địa bàn phố Hiến thu hút đông đảo người dân đến tham dự. Phần Lễ được tổ chức trang nghiêm, long trọng dưới sự chứng kiến của mọi người, còn phần Hội luôn là phần sôi nổi, thu hút sự tham gia đông đảo của dòng người đến trảy hội.
Theo thời gian, đối tượng đến lễ bái, lễ hội, các hoạt động Lên đồng cũng có sự thay đổi. Suy cho cùng, người bản địa phố Hiến đến cúng Mẫu vẫn chiếm vai trò chủ đạo. Đi cúng Mẫu đã trở thành một nét văn hóa tốt đẹp của người dân phố Hiến. Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến.
XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:
===>> Khóa luận: Giải pháp bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến
Dịch Vụ Viết Luận Văn Thạc Sĩ 24/7 Chuyên cung cấp dịch vụ làm luận văn thạc sĩ, báo cáo tốt nghiệp, khóa luận tốt nghiệp, chuyên đề tốt nghiệp và Làm Tiểu Luận Môn luôn luôn uy tín hàng đầu. Dịch Vụ Viết Luận Văn 24/7 luôn đặt lợi ích của các bạn học viên là ưu tiên hàng đầu. Rất mong được hỗ trợ các bạn học viên khi làm bài tốt nghiệp. Hãy liên hệ ngay Dịch Vụ Viết Luận Văn qua Website: https://vietthuethacsi.com/ – Hoặc Gmail: dicvuluanvanthacsi@gmail.com
[…] ===>> Khóa luận: Thực trạng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại phố Hiến […]